دانشکده بهداشت

اهمیت لایه اوزون (Ozon) و راه‌های حفاظت از آن

لایه اوزون در استراتوسفر، مانند سپری طبیعی از زمین و موجودات زنده در برابر پرتوهای زیان‌بار فرابنفش خورشید (UV)، به‌ویژه UV-B  و  UV-C، محافظت می‌کند. این لایه نقش مهمی در حفظ سلامت انسان، گیاهان، جانوران و اکوسیستم‌های دریایی دارد.

چرا حفاظت از لایه اوزون اهمیت دارد؟

کاهش لایه اوزون موجب افزایش پرتو فرابنفش در سطح زمین و در نتیجه بروز پیامدهایی مانند موارد زیر می‌شود:

• افزایش خطر سرطان پوست، آفتاب‌سوختگی، آب مروارید و تضعیف سیستم ایمنی.
• آسیب به رشد، فتوسنتز و تولیدمثل گیاهان و محصولات کشاورزی.
• کاهش فیتوپلانکتون‌ها به عنوان پایه زنجیره غذایی اقیانوس‌ها.
• آسیب به رشد و تولیدمثل برخی آبزیان و دیگر موجودات زنده.
• افزایش فرسایش و کاهش عمر موادی مانند پلاستیک، لاستیک و پارچه.

بنابراین، حفاظت از لایه اوزون به عنوان سپر حیاتی زمین، مسئولیت همه ماست.

عوامل تخریب لایه اوزون

مهم‌ترین عامل تخریب لایه اوزون، انتشار مواد شیمیایی ساخت بشر موسوم به مواد تخریب‌کننده اوزون (ODS)، از جمله CFCها، هالون‌ها، کربن تتراکلرید، متیل کلروفرم و برخی ترکیبات حاوی کلر و برم است. این مواد که در گذشته در وسایل سرمایشی، اسپری‌ها، تولید فوم، حلال‌های صنعتی و تجهیزات اطفای حریق کاربرد داشتند، پس از رسیدن به استراتوسفر تحت تأثیر پرتو فرابنفش، مواد واکنش‌پذیری آزاد می‌کنند که مولکول‌های اوزون را تجزیه می‌کنند.

پدیده‌های طبیعی مانند فعالیت خورشیدی و فوران‌های آتشفشانی نیز می‌توانند بر میزان اوزون اثر بگذارند، اما تخریب بلندمدت آن عمدتاً ناشی از فعالیت‌های انسانی است.

چگونه از لایه اوزون محافظت کنیم؟

• استفاده از وسایل سرمایشی و محصولات سازگار با لایه اوزون و جلوگیری از نشت و انتشار گازهای مخرب.
• دفع و بازیافت صحیح تجهیزات سرمایشی و صنعتی.
• استفاده از محصولات شیمیایی دوستدار محیط زیست.
• صرفه‌جویی در مصرف انرژی و افزایش بهره‌وری انرژی.
• کاهش استفاده غیرضروری از خودروهای شخصی و استفاده از حمل‌ونقل عمومی، دوچرخه و پیاده‌روی.
• رعایت قوانین و تعهدات بین‌المللی برای حذف مواد تخریب‌کننده اوزون.

پروتکل مونترال در سال ۱۹۸۷ با هدف کاهش و حذف تدریجی مواد تخریب‌کننده اوزون تصویب شد و یکی از موفق‌ترین نمونه‌های همکاری جهانی برای حفاظت از محیط زیست است. ۱۶ سپتامبر، روز جهانی حفاظت از لایه اوزون، فرصتی برای یادآوری اهمیت این سپر حیاتی و مسئولیت مشترک  همه ما در حفاظت از آن است.

حفاظت از لایه اوزون یعنی حفاظت از سلامت انسان، تنوع زیستی، منابع غذایی و آینده زمین

دکتر حاتم گودینی، استاد  تمام گروه مهندسی بهداشت محیط دانشگاه علوم پزشکی البرز